बिपीले देखाएको लोकतन्त्रको बाटो

नेपाली समाजवादी आन्दोलनका नेतृत्वकर्त बिपी कोइरालाको आज ४४औं स्मृति दिवस हो। लोकतन्त्रमा आस्था राख्ने सम्पूर्ण नेपाली तथा भारतको बनारसमा बसोबास गर्ने नेपाली समुदायले आज श्रद्धापूर्वक उहाँको स्मरण गरिरहेका छन्। बिपी कोइराला केवल एक व्यक्ति मात्र होइन, नेपाली लोकतान्त्रिक आन्दोलनका एक सशक्त संस्था पनि हुनुहुन्थ्यो।

नेपाली समाजका विभिन्न वर्गले बिपीलाई आआफ्नो दृष्टिकोणबाट मूल्यांकन गर्ने गरेका छन्। पञ्चायती व्यवस्थाको प्रतिबन्धित कालमा राजदरबारले उहाँलाई विद्रोही नेताका रूपमा हेथ्र्यो। तर बिपीले सधैं राजसंस्थाप्रति आवश्यक मर्यादा कायम राख्नुभएको थियो। उहाँ संवैधानिक राजतन्त्रका पक्षधर हुनुहुन्थ्यो। २०३३ पुस १६ गते राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर स्वदेश फर्कंदा उहाँले प्रसिद्ध अभिव्यक्ति दिनुभएको थियो– राजासँग मेरो घाँटी जोडिएको छ।

यस अभिव्यक्तिको अर्थ राजासँग व्यक्तिगत सम्झौता गर्नु वा दरबारसँग आत्मसमर्पण गर्नु थिएन। तत्कालीन नेकपा (माले) का नेता तुलसीलाल अमात्यले एक समारोहमा भन्नुभएको थियो, ‘बिपी सिधै दरबारसँग मिल्न गएका होइनन्, उहाँको भनाइको अर्थ राष्ट्र र राज्यको स्थायित्वसँग जोडिएको थियो।’

२०४२ सालमा मसँग नक्खु कारागारमा तुलसीलाल अमात्यले भन्नुभएको थियो, ‘राजासँग मेरो घाँटी जोडिएको छ भन्ने बिपीको राजनीतिक भाषाको अर्थ कुनै व्यक्तिसँग होइन, राष्ट्र र राज्यको निरन्तरतासँग जोडिएको हो।’

समाजवादको विशाल हृदय बोकेका बिपीलाई न तत्कालीन राजदरबारले सही रूपमा बुझ्न सक्यो, न त्यसबेलाका प्रमुख शासक तथा नेताहरू सूर्यबहादुर थापा, कीर्तिनिधि विष्ट र डा. तुलसी गिरीले नै बुझ्न सके। बरु उहाँको विचार र नेतृत्वलाई भारतका प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू तथा इन्दिरा गान्धी, बंगलादेशका राष्ट्रपति सेख मुजिबुर रहमान, श्रीलंकाकी प्रधानमन्त्री श्रीमावो बन्दरानायके र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री जुल्फिकार अली भुट्टोजस्ता दक्षिण एसियाका प्रभावशाली नेताले सम्मान गर्थे।

अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी सम्मेलनमा सर्वसम्मतिबाट सदस्य निर्वाचित भएका बिपीले नेपाललाई दक्षिण एसियाकै नमुना लोकतान्त्रिक तथा समाजवादी राष्ट्रका रूपमा विकास गर्न चाहनुभएको थियो। त्यस सम्मेलनका अध्यक्ष विली ब्रान्टले आफ्नो छोटो प्रधानमन्त्रीकालमै विकासका धेरै दूरदर्शी योजना अघि सार्नुभएको थियो तर नेपालमा तत्कालीन राजा महेन्द्रले बिपीको बढ्दो लोकप्रियता र प्रभावलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न सक्नुभएन। परिणामस्वरूप निर्वाचित सरकार बर्खास्त गरियो। त्यसपछि देश लामो राजनीतिक अस्थिरता तथा निरंकुश शासनतर्फ धकेलियो।

पञ्चायतकालमा बिपीको स्मृति दिवसका अवसरमा नेपाली कांग्रेसका हजारौं शुभेच्छुकले वृक्षारोपण गर्ने परम्परा बसालेका थिए। त्यो केवल श्रद्धाञ्जलीको कार्यक्रम थिएन, लोकतन्त्र, स्वतन्त्रता र जीवनप्रतिको आशाको प्रतीक पनि थियो। गिटी कुटेर जीविका चलाउने मजदुर, खेतबारीमा पसिना बगाउने किसान तथा सामान्य नागरिकसमेत आफ्ना गाउँ–ठाउँका खाली स्थानमा वर, पिपल, आँप, उत्तिसलगायतका बिरुवा रोप्थे। तत्कालीन पञ्चायती शासकहरूले ती बिरुवासमेत उखेलेर फाल्ने गरेका अनेक घटना इतिहासमा दर्ज छन्। उनीहरूले रुख उखेल्न त सके, बिपीको विचार उखेल्न कहिल्यै सकेनन्।

२०४० सालमा काठमाडौंको चोभार डाँडामा वृक्षारोपण कार्यक्रम गर्न खोज्दा प्रहरी प्रशासनले अवरोध गरेको थियो। त्यसको विरोधमा विद्यार्थीहरू आन्दोलनमा उत्रिए। ओमकार श्रेष्ठ, वासु रिसाल, तीर्थराम डंगोल, बलबहादुर केसी तथा नवीन्द्रराज जोशीलगायतलाई प्रहरीले अमानवीय व्यवहार गर्दै घिसारेर प्रहरी भ्यानमा हालेर गिरफ्तार गरेको घटना आज पनि मानसपटलमा ताजै छ।

त्यसैगरी, भक्तपुरको कटुन्जेमा किसान नेता जगन्नाथ आचार्य, राधेश्याम जोन्छे, लेखनाथ न्यौपानेलगायतलाई वृक्षारोपण कार्यक्रमकै बहानामा गिरफ्तार गरिएको घटना २०४१ सालतिर निकै चर्चित बनेको थियो। ती घटनाले तत्कालीन शासनको लोकतन्त्रप्रतिको असहिष्णुता स्पष्ट रूपमा उजागर गरेका थिए।

अपुत्रस्य तु पुत्रत्वं पादपा एव कुर्वते।

तीर्थेषु पिण्डदानादीन् रोपकाणां ददन्ति ते।।

यस श्लोकको अर्थ हो– पितृकार्य गर्ने सन्तान छैन भने वृक्ष रोप्ने व्यक्तिले गरेको पुण्य पनि पितृतर्पणसरह मानिन्छ। त्यसैले वृक्षारोपण गर्नु केवल वातावरण संरक्षणको कार्य मात्र होइन, धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले पनि अत्यन्त पुण्यको काम हो। अझ बिपीजस्ता राष्ट्रनायक र देशको हितमा जीवन समर्पित गरेका व्यक्तित्वको स्मृतिमा गरिएको वृक्षारोपण राष्ट्रकै हितमा हुने कार्य हो।

गत भदौ २३ र २४ गतेको आन्दोलनका क्रममा क्षतिग्रस्त भएको सानेपास्थित बिपी स्मृति भवन अहिले मर्मत–सम्भारपछि पुनः व्यवस्थित र अवलोकनयोग्य बनेको देखिन्छ। आगलागीपछि करिब ६ महिनासम्म त्यो ऐतिहासिक भवन अत्यन्त विरूप अवस्थामा देखिएको थियो।

यही सन्दर्भमा नेपाली कांग्रेसका विभिन्न तहका नेतासँग केही जिज्ञासा छन्। पद र प्रतिष्ठाका लागि सक्रिय रहने नेताहरूले आफ्नो मूल पार्टीको अवस्था बुझ्न सानेपा कति पटक पुग्नुभयो ? पार्टी कार्यालयको पुनर्निर्माण, संरक्षण र व्यवस्थापनका विषयमा कत्तिको चासो दिनुभयो ? आफ्ना निजी घर निर्माण वा मर्मतमा जति ध्यान दिनुभयो, त्यति नै ध्यान विराटनगरस्थित बिपी कोइराला र सुशीला कोइरालाको निवास, सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत तथा नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय कार्यालयको पुनस्र्थापनामा पनि दिनुभयो कि दिनुभएन ? बिपी भवनको प्रांगणसम्म पुग्नुभयो कि अन्यत्रका औपचारिक कार्यक्रममै सीमित रहनुभयो ? यी प्रश्नहरू इतिहासप्रति उत्तरदायित्वबोधको सन्दर्भमा उठेका हुन्।

देशको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक पार्टी विभाजनको सँघारमा पुगेको देख्दा केहीलाई सन्तोष लाग्न सक्छ तर लोकतन्त्रमा विश्वास गर्ने नागरिक भने चिन्तित हुन्छन्। राजनीतिक अस्थिरता दोहोरियो भने त्यसको असर केवल एउटा दलमा सीमित रहने छैन, समग्र राष्ट्रले मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन्छ।

आज पार्टीभित्र विभिन्न धार र दृष्टिकोण देखिएका छन्। एक पक्षले संगठन विस्तार, सदस्यता अद्यावधिक र आन्तरिक सुदृढीकरणमा जोड दिएको देखिन्छ भने अर्को पक्षले संगठनात्मक प्रक्रियाबारे फरक मत राखेको छ। यस्ता विवाद लोकतान्त्रिक संस्थाभित्र स्वाभाविक भए पनि तिनको समाधान विधि, विधान र संवादका माध्यमबाट खोजिनुपर्छ। आवश्यकता परे संवैधानिक तथा कानुनी निकायको मार्ग अवलम्बन गर्नु नै लोकतान्त्रिक अभ्यास हो।

नेतृत्व परिवर्तन, पुस्तान्तरण र संगठन सुदृढीकरणबारे फरक–फरक धारणा हुनु अस्वाभाविक होइन तर लोकतान्त्रिक पार्टीको शक्ति अन्ततः विधि, विधान, पारदर्शिता र आन्तरिक एकतामा निहित हुन्छ। व्यक्तिगत अहम्, समूहगत आग्रह र शक्ति प्रदर्शनभन्दा माथि उठेर संस्थागत मर्यादा कायम गर्नु नै आजको आवश्यकता हो।

बिपी कोइरालाले राष्ट्र संकटमा पर्दा राष्ट्रिय मेलमिलाप, सहमति र संवादको मार्ग रोज्नुभएको थियो। पार्टीभित्र मतभेद हुँदा पनि उहाँले संगठनको एकता र लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिनुभएको थियो। त्यसैले आजका नेताहरूले पनि उहाँको राजनीतिक संस्कारबाट प्रेरणा लिन आवश्यक छ। विभाजनभन्दा एकता, टकरावभन्दा संवाद र व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिभन्दा संस्थागत नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिन सकियो भने मात्रै बिपीप्रतिको सच्चा सम्मान हुनेछ।