साउनले जगाएको आस्था र हरियो रौनक

धरान उपमहानगरपालिका-१६ का सुमना श्रेष्ठ साउन महिना सुरु भएसँगै हरियो चुरा र हरियो पोसाकमा सजिन्छिन्। उनले भनिन्, “अरूबेला जस्तोसुकै कपडा लगाए पनि साउन लागेपछि हरियो चुरा, हरियो कुर्ता लगाउने र हातमा मेहेन्दी लगाउने गर्छु। महिला साथीहरू हरियो शृङ्गारमा सजिएको देख्दा धर्म र संस्कृतिप्रतिको सम्मान अझ बढेको महसुस हुन्छ। साउने सोमबार व्रत बसेर हरियो चुरा लगाउँदा मनमा खुसी, आनन्द र शान्तिको अनुभूति हुन्छ।”

यो महिना महिलाहरूका लागि विशेष महत्त्व बोकेको महिना हो। हरियो चुरा, मेहेन्दी तथा हरियो र पहेँलो पहिरन सजावट वा फेसनका लागि मात्र नभई परम्परा, संस्कृति र धार्मिक आस्थासँग जोडिएको विषय हो। साउन सुरु भएपछि महिलामा छुट्टै उत्साह जाग्ने उनी बताउँछिन्। साउन सुरु भएसँगै देशका विभिन्न सहरमा हरियो चुरा, मेहेन्दी र सोमबारे व्रतको रौनक छाएको छ। परापूर्वकालदेखि चलिआएको यो परम्परा अहिले धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित नरही आधुनिक फेसन, बजार अर्थतन्त्र र स्वास्थ्य सचेतनासँग पनि जोडिन थालेको छ।

साउनको आगमनसँगै नेपाली हिन्दू समुदायमा विशेष उमङ्ग र उल्लास छाएको छ। महिलाहरू हरियो, पहेँलो र रातो रङका पहिरन, चुरा तथा मेहेन्दीमा सजिएर धार्मिक आस्था प्रकट गरिरहेका छन्। शिवालयहरूमा सोमबारे व्रत बस्ने, पूजाआराधना गर्ने तथा परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्ने भक्तजनको चहलपहल पनि निकै बढेको छ।

धरानका भानुचोक, पुतलीलाइन, देशीलाइन, पुरानो बजार लगायतका क्षेत्रमा हरियो चुरा, मेहेन्दी र साउने शृङ्गार सामग्री किन्ने महिलाको भीड बढेको छ। साउन लागेसँगै सोमबारे व्रत, शिवपूजा र हरियो शृङ्गारले बजारमा विशेष रौनक थपिएको व्यवसायीहरू बताउँछन्।

हिन्दू परम्परा अनुसार साउन महिनामा विशेषगरी सोमबारका दिन व्रत बसी भगवान् शिवको पूजाआराधना गर्ने चलन रहिआएको छ। विवाहित महिलाका लागि साउन धर्म, संस्कृति र सौभाग्यको प्रतीकका रूपमा मानिन्छ। यस अवधिमा महिलाहरू व्रत बस्ने, शिव मन्दिरमा पूजा गर्ने, शाकाहारी भोजन गर्ने तथा हरियो चुरा, हरियो पोसाक र अन्य हरिया शृङ्गार सामग्री प्रयोग गर्ने परम्परा छ।

धरान उपमहानगरपालिका–८ का सरिता बस्नेत साउने व्रतले अनुशासन, संयम र श्रद्धाको भावना विकास गराउने बताउँछिन्। उनले भनिन्, “साउन लागेपछि हामी साथीहरूसँग हरियो चुरा र लुगा किन्छौँ। महिनाभर सोमबारे व्रत बस्छौँ र शिव मन्दिरमा पूजाआराधना गर्छौँ। हरियो रङलाई आशा, समृद्धि र नयाँ जीवनको प्रतीकका रूपमा लिइने भएकाले हरेक वर्ष उत्साहका साथ साउने शृङ्गार गर्ने गर्छौँ। यसलाई सौभाग्य र प्रकृतिसँगको सामीप्यको प्रतीक पनि मानिन्छ।”

साउनमा भगवान् शिवको आराधनाको विशेष समय हो। व्रत बस्ने, मन्दिर जाने, चुरा र मेहेन्दी लगाउने चलन पुरानै भए पनि समयसँगै यसको महत्त्व अझ बढ्दै गएको छ। अहिले धेरै महिलाले साउनलाई आत्मचिन्तन र आध्यात्मिक उन्नतिको समयका रूपमा पनि लिन थालेका छन्।

इटहरी उपमहानगरपालिका–६ की सीता निरौला साउनलाई धार्मिक पर्वसँगै महिलाबीचको एकता र आत्मीयता बढाउने अवसरका रूपमा पनि लिन्छिन्।

उनले भनिन्, “साउनको हरेक सोमबार हामी समूहमा पूजा गर्छौं, भजन गाउँछौँ र मन्दिर जान्छौँ। यसले साथीहरूबीचको सम्बन्ध अझ बलियो बनाउँछ। व्रत बस्दा आत्मिक शान्ति मिल्छ भने हरियो चुरा, मेहेन्दी र पहिरनले हाम्रो संस्कृतिलाई जीवन्त राख्न मद्दत गर्छ। साउन हामी महिलाका लागि साँच्चिकै विशेष लाग्छ।”

धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, सामाजिक सद्भाव र आधुनिक जीवनशैलीलाई एकसाथ जोड्ने पर्वका रूपमा साउन महिना स्थापित हुँदै गएको छ। समयसँगै साउने शृङ्गार फेसनका रूपमा पनि लोकप्रिय बन्दै गए पनि यसको मूल आधार धर्म, संस्कृति र परम्परामै रहेको महिलाहरूको भनाइ छ।

साउनको आगमनसँगै सुनसरीका प्रमुख व्यापारिक क्षेत्र इटहरीको हटिया लाइन, सङ्गीत चोक, सुनसरीको झुम्का बजार तथा धरानका भानुचोक, सब्जीमण्डी, देशीलाइन लगायतका क्षेत्रमा रहेका चुरा तथा कस्मेटिक पसलमा उल्लेखनीय चहलपहल बढेको छ।

हरियो चुरा, मेहेन्दी, पोते, टिकालगायतका साउने शृङ्गार सामग्री खरिद गर्ने महिला ग्राहकको भीड बढेसँगै बजार गतिविधि पनि रङ्गीन बनेको छ। व्यवसायीहरूका अनुसार साउनमा चुरा, मेहेन्दी, टीका, बिन्दी, क्लिप, नेलपोलिस, सिन्दूर लगायतका शृङ्गार सामग्रीको बिक्री अन्य महिनाको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने गर्छ।

विशेषगरी विवाहित तथा किशोरी महिलामा हरियो चुरा र मेहेन्दीप्रति आकर्षण बढेकाले यतिबेला ती सामग्रीको माग उच्च रहेको धरानका व्यवसायी रमेश शाह बताउँछन्।

धरानको सब्जीमण्डीमा चुरा पसल सञ्चालन गर्दै आएका विजय महर्जनका अनुसार साउन महिनामा हुने कारोबार अन्य महिनाको तुलनामा झण्डै दोब्बर नै हुने गरेको छ।

उनले भने, “साउन सुरु भएपछि बिहानैदेखि ग्राहकको घुइँचो लाग्न थाल्छ। अन्य महिनामा फाट्टफुट्ट ग्राहक आउने भए पनि साउनभर बिहानदेखि बेलुकासम्म चुरा लगाउने महिलाको भीड भइरहन्छ। हामी जस्ता साना व्यवसायीका लागि यो महिना विशेष व्यस्तता र राम्रो आम्दानी गर्ने अवसर पनि हो।”

व्यापारीका अनुसार अहिले बजारमा काँचका चुरा प्रति दर्जन ४० देखि ८० रुपैयाँसम्म तथा मेटलका चुरा एक सयदेखि १८० सम्ममा बिक्री भइरहेको छ।

साउनमा मेहेन्दी लगाउने चलन पनि उत्तिकै बढ्दो छ धरानका ब्युटीपार्लर तथा सौन्दर्य सैलुनमा पनि सेवाग्राहीको चाप बढेको छ। धरान पुतलीलाइनमा ब्युटीपार्लर सञ्चालन गर्दै आएकी रीता राई साउन सुरु भएयता मेहेन्दी लगाउन आउने महिलाको सङ्ख्या दिन प्रतिदिन पार्लरमा बढ्दै गएको बताउँछिन्।

साउनको शृङ्गार सौन्दर्यसँग मात्र सीमित छैन। हरियो चुरा, मेहेन्दी र हरियो पहिरनले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा तथा नारीको सौभाग्यसँग जोडिएको सांस्कृतिक पहिचान पनि झल्काउने गरेको छ।

हरियाली मौसमसँगै साउने शृङ्गारले प्रकृति र संस्कृतिको सुन्दर सङ्गम प्रस्तुत गर्ने गरेको छ। साउन वर्षा ऋतुको मध्यसमय भएकाले असारमा रोपिएको धान खेतभरि हरियाली फैलिन थाल्छ। जताततै हरियाली छाउने भएकाले पनि यस महिनालाई हरियालीको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ। कृषकका लागि रोपाइँ सम्पन्न भएपछि केही फुर्सद मिल्ने र प्रकृतिसँग रमाउने समय पनि यही हो।

हिन्दू परम्पराअनुसार साउनमा विवाहित महिलाले श्रीमानको दीर्घायु, पारिवारिक सुख शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै सोमबारे व्रत बस्ने, हरियो चुरा तथा मेहेन्दी लगाउने र भगवान् शिवको पूजाआराधना गर्ने चलन छ। यही कारण साउन लागेसँगै सुनसरीका विभिन्न शिव मन्दिरमा भक्तजनको चहलपहल उल्लेखनीय रूपमा बढेको देखिन्छ। हरियो, पहेँलो र रातो रङका पहिरन तथा चुरा साउने शृङ्गारका प्रमुख आकर्षण हुन्। हिन्दू मान्यताअनुसार हरियो रङ हरियाली, आशा र समृद्धिको, पहेँलो पवित्रताको तथा रातो रङ सौभाग्यको प्रतीक मानिन्छ। यी रङको संयोजनमा महिलाहरू व्रत तथा शिवपूजामा सहभागी हुने परम्परा रहिआएको छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार देवी पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर व्रत बसेर हरियो शृङ्गारसहित आराधना गरेको विश्वास गरिन्छ। यही विश्वासका आधारमा नेपाली हिन्दू महिलाले साउनलाई सौभाग्य, वैवाहिक सुख र पारिवारिक समृद्धिको प्रतीकका रूपमा मनाउने गरेका छन्।

साउन सुरु भएसँगै धरान–१४ स्थित प्रसिद्ध पिण्डेश्वर महादेव मन्दिरमा पनि धार्मिक तथा सांस्कृतिक रौनक बढेको छ। विजयपुर डाँडामा अवस्थित पिण्डेश्वर मन्दिरमा साउन १ गतेदेखि सुरु भएको बोलबम मेला एक महिनाभर सञ्चालन हुन्छ।

अहिले पिण्डेश्वर मन्दिरमा नेपाल तथा भारतका विभिन्न स्थानबाट आएका शिवभक्तको उल्लेखनीय भीड देखिन थालेको छ। भक्तजन चतरास्थित सप्तकोशी नदीमा स्नान गरी खाली खुट्टा गेरुवस्त्र धारण गरेर पवित्र जल बोकी पिण्डेश्वर महादेवलाई जल अर्पण गर्न आउने परम्परा आज पनि निरन्तर रहेको छ। पिण्डेश्वर महादेव मन्दिरमा भगवान् शिवको ‘अमृतपिण्ड’का रूपमा पूजाआराधना गरिन्छ।

धार्मिक मान्यता अनुसार समुद्र मन्थनबाट प्राप्त अमृतको अंशबाट यो मन्दिर स्थापित भएकाले यहाँ चढाइने जलले विशेष पुण्य प्राप्त हुने विश्वास छ। स्कन्द पुराणमा समेत यस क्षेत्रको महत्त्व उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यही विश्वासका कारण हरेक वर्ष साउन महिनाभर, विशेषगरी सोमबारका दिन, हजारौँ शिवभक्त पिण्डेश्वरमा पुगेर पूजाआराधना गर्ने गर्छन्।

हिन्दू धर्मशास्त्रमा साउन महिनालाई भगवान् शिवको प्रिय महिना मानिएको छ भने साउने सोमबारलाई विशेष फलदायी मानिन्छ। यसै अवसरमा धरानको पिण्डेश्वर महादेव मन्दिरमा लाग्ने ‘बोलबम मेला’ धार्मिक आस्था र भक्तिभावको प्रमुख केन्द्रका रूपमा परिचित छ। “हर हर महादेव” र “बोलबम” को जयघोष गर्दै भक्तजन समूह–समूहमा पैदलयात्रा गरी चतरास्थित सप्तकोशी नदीबाट पवित्र जल बोकेर पिण्डेश्वरमा आई शिवलिङ्गमा जल अर्पण गर्ने परम्परा निरन्तर छ।

भारतको बिहारस्थित देवघरको वैद्यनाथधाम मन्दिरमा बोलबम मेलाको पुरानो परम्परा रहेपनि २०४२ सालदेखि धरानको पिण्डेश्वर महादेव मन्दिरमा पनि बोलबम मेला सञ्चालन हुँदै आएको छ। त्यसयता यो मन्दिर नेपाल तथा भारतका शिवभक्तहरूको प्रमुख धार्मिक गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

विशेषगरी, भारतका बिहार, झारखण्ड र उत्तर प्रदेशका साथै नेपालको तराई, पहाड तथा राजधानीबाट समेत ठूलो सङ्ख्यामा भक्तजन यहाँ आउने गरेका छन्।

साउनभर व्रत बसेका महिलाको सहभागिता पनि उल्लेखनीय हुने गरेको छ। हरियो चुरा, पहेँलो साडी तथा पूजा सामग्रीसहित मन्दिर पुग्ने व्रतालु महिलाले भगवान् शिवको आराधना गर्दै पारिवारिक सुख, शान्ति, समृद्धि र पति दीर्घायुको कामना गरिहेका छन्। मेला अवधिभर पिण्डेश्वर मन्दिर परिसरमा जलपान, विश्राम तथा पूजा सामग्री बिक्रीका लागि दर्जनौँ अस्थायी स्टल सञ्चालन गरिएका छन्।

धरान उपमहानगरपालिका–१४ का वडाध्यक्ष कृष्ण भट्टराईका अनुसार पिण्डेश्वर महादेव मन्दिर धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई धार्मिक पर्यटनको महत्त्वपूर्ण गन्तव्य पनि हो। उनले साउन महिनामा सञ्चालन हुने बोलबम मेलाले धरानको धार्मिक पर्यटन प्रवद्र्धनका साथै स्थानीय व्यापार व्यवसायलाई समेत टेवा पुर्‍याउँदै आएको बताए।

साउने बोलबम मेलामा भक्तजनको सहजताका लागि मूल आयोजक समितिले सुरक्षा, पार्किङ, यातायात व्यवस्थापन, खानेपानी, शौचालय, निःशुल्क भोजन तथा विश्रामस्थलको व्यवस्था गरेको छ। वर्षाका समयमा एक हजारभन्दा बढी भक्तजन अट्ने आश्रयस्थल र आधुनिक ढङ्गको लाइन व्यवस्थापन समेत गरिएको उनको भनाइ छ।

धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, सामाजिक सद्भाव र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई एकै सूत्रमा बाँध्ने साउन महिना समयसँगै नेपाली समाजको जीवनशैलीसँग अझ गहिरोसँग जोडिँदै गएको छ। हरियो शृङ्गार, सोमबारे व्रत, शिवपूजा र बोलबम मेलाले साउनलाई धार्मिक पर्वमा सीमित नराखी संस्कृति संरक्षण, धार्मिक पर्यटन प्रवद्र्धन र स्थानीय व्यापार व्यवसाय चलायमान बनाउने महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा स्थापित गरेको छ। यही कारण साउन महिना आज पनि नेपाली समाजमा विशेष गरी महिलाहरुले आस्था, उत्साह र सांस्कृतिक पहिचानको जीवन्त प्रतीकका रूपमा मनाउँदै आएका छन्।

-सङ्गीता राई/रासस