मेगावाटबाट रोजगारीसम्म : स्वदेशी बिजुलीले युवा पलायन रोक्न सक्छ?

नेपालको विकास बहसमा पछिल्ला वर्षहरूमा “मेगावाट” शब्द धेरै सुनिन थालेको छ। कति मेगावाट उत्पादन भयो, कति मेगावाट निर्माणाधीन छ, कति मेगावाट निर्यात भयो, कति मेगावाटको सम्झौता भयो—यी सबै कुरा महत्वपूर्ण छन्। किनभने कुनै समय लोडसेडिङले थलिएको देश आज विद्युत् उत्पादन र निर्यातको सम्भावनाबारे कुरा गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेको छ। यो सामान्य उपलब्धि होइन।

तर अब हामीले एउटा अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्ने समय आएको छ। त्यो प्रश्न हो—यी मेगावाटहरूले कति नेपाली युवालाई रोजगारी दिन सक्छन्? कति युवालाई आफ्नै देशमा भविष्य देखाउन सक्छन्? कति परिवारलाई विदेशिनुपर्ने बाध्यताबाट जोगाउन सक्छन्?

मेरो बुझाइमा नेपालको ऊर्जा बहस अब केवल उत्पादनको संख्यामा सीमित रहनु हुँदैन। ऊर्जा क्षेत्रका प्राविधिक पक्ष विशेषज्ञहरूले नै गहिराइमा हेर्ने विषय हुन्। तर व्यवस्थापन, समाज, अर्थतन्त्र र राष्ट्रिय समृद्धिको दृष्टिले हेर्दा, स्वदेशी बिजुली अब केवल बिजुली होइन; यो रोजगारी सिर्जना गर्ने, उद्यमशीलता बढाउने र युवा पलायनको दबाब कम गर्ने सम्भावित राष्ट्रिय साधन हो।

युवा पलायन : केवल रोजगारीको होइन, आशाको संकट

नेपालबाट युवाहरू विदेश जानु नयाँ कुरा होइन। कतिपय उच्च शिक्षाका लागि जान्छन्, कतिपय राम्रो अवसरका लागि जान्छन्, कतिपय बाध्यताले श्रम बजारमा जान्छन्। विदेश जानु आफैंमा गलत होइन। विश्व खुला छ, अवसरहरू अन्तर्राष्ट्रिय छन्, सीप र अनुभव पनि सीमाना भित्र मात्र बन्द हुँदैनन्।

तर समस्या त्यहाँ देखिन्छ, जब विदेशिनु विकल्प होइन, बाध्यता बन्छ। जब युवाले आफ्नो गाउँ, शहर, परिवार र देश छोडेर जानु नै “एक मात्र बाटो” ठान्छ, त्यहाँ समाजले गम्भीर प्रश्न सोध्नुपर्छ। जब परिवारको सपना पासपोर्ट, भिसा र ऋणसँग मात्र जोडिन थाल्छ, त्यहाँ देशको विकास मोडेलमाथि प्रश्न उठ्छ।

आज धेरै युवाका मनमा एउटा पीडा छ—“यहाँ बसेर के गर्ने?” यही प्रश्न नेपालको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक र आर्थिक चुनौती हो। स्वदेशी बिजुलीले यही प्रश्नको पूर्ण उत्तर एक्लैले दिन सक्दैन। तर सही नीति, सही व्यवस्थापन र सही औद्योगिक वातावरणसँग जोडियो भने यसले उत्तर खोज्ने बाटो अवश्य खोल्न सक्छ।

बिजुली उत्पादनबाट रोजगारी उत्पादनतर्फ

बिजुली उत्पादन हुनु महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। तर बिजुलीको वास्तविक आर्थिक मूल्य तब बढ्छ, जब त्यो उत्पादन, सेवा, उद्योग र उद्यमशीलतासँग जोडिन्छ। एउटा जलविद्युत् आयोजना बनेपछि केही प्रत्यक्ष रोजगारी अवश्य सिर्जना हुन्छ। निर्माण चरणमा इन्जिनियर, मजदुर, ढुवानी व्यवसायी, स्थानीय सेवा प्रदायक, होटल, पसल, निर्माण सामग्री आपूर्तिकर्ता आदिले काम पाउँछन्। सञ्चालनपछि पनि केही रोजगारी रहन्छ।

तर ठूलो सम्भावना आयोजनाभित्र मात्र होइन, आयोजनाबाट निस्किएको बिजुलीले चलाउने अर्थतन्त्रमा छ।

स्वदेशी बिजुलीले कृषि प्रशोधन उद्योग चलाउन सक्छ। कोल्ड स्टोरेज सञ्चालन गर्न सक्छ। साना तथा मझौला उद्योगलाई प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्छ। होटल, पर्यटन र सेवा क्षेत्रलाई आधुनिक बनाउन सक्छ। विद्युतीय यातायात, चार्जिङ स्टेशन, मर्मत सेवा, ब्याट्री व्यवस्थापन, इलेक्ट्रिक किचेन, डिजिटल सेवा, डेटा सेन्टर र स्थानीय उद्यमहरूलाई जन्म दिन सक्छ।

यसैले अब प्रश्न “कति मेगावाट उत्पादन भयो?” मात्र होइन, “त्यो मेगावाटले कति रोजगारी उत्पादन गर्‍यो?” हुनुपर्छ।

स्वदेशी बिजुली र स्वदेशी उद्योगको सम्बन्ध

नेपालमा उद्योग खोल्ने कुरा सजिलो छैन। बजार सानो छ, पूर्वाधार सीमित छ, नीति अस्थिर हुने डर छ, वित्तीय लागत उच्च हुन सक्छ, दक्ष जनशक्ति सधैं उपलब्ध हुँदैन। तर यी चुनौतीकै बीचमा स्वदेशी बिजुली एउटा महत्त्वपूर्ण प्रतिस्पर्धात्मक आधार बन्न सक्छ।

यदि उद्योगलाई स्थिर, किफायती र विश्वसनीय बिजुली उपलब्ध भयो भने उत्पादन लागत घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ। आयातित इन्धनमा निर्भरता घट्न सक्छ। साना उद्योगले आधुनिक मेसिन चलाउन सक्छन्। कृषि उत्पादनलाई प्रशोधन गरेर बजारमा लैजान सकिन्छ। फलफूल, तरकारी, दूध, मासु, जडीबुटी र स्थानीय उत्पादनलाई कोल्ड चेनमार्फत सुरक्षित राख्न सकिन्छ।

यही ठाउँमा युवा उद्यमशीलता जोडिन सक्छ। आजको युवा केवल जागिर खोज्ने मात्र छैन; उसले व्यवसाय गर्न चाहन्छ, प्रविधि प्रयोग गर्न चाहन्छ, डिजिटल प्लेटफर्म बनाउन चाहन्छ, स्थानीय उत्पादनलाई ब्रान्ड बनाउन चाहन्छ। तर उसलाई वातावरण चाहिन्छ। बिजुली त्यही वातावरणको आधार बन्न सक्छ।

गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्ने सम्भावना

युवा पलायनको सामाजिक असर सबैभन्दा बढी गाउँमा देखिन्छ। खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुँदै जान्छ, वृद्ध आमाबुवा एक्लै बस्छन्, बालबालिका अभिभावकविहीन वातावरणमा हुर्किन्छन्, गाउँको सामाजिक संरचना कमजोर हुँदै जान्छ। रेमिटेन्सले घर बनाउँछ, तर सधैं समाज बनाउँदैन।

यदि स्वदेशी बिजुली गाउँसम्म उत्पादनशील रूपमा पुग्यो भने गाउँको अर्थतन्त्र नयाँ ढंगले चल्न सक्छ। सिँचाइ, कोल्ड स्टोरेज, दूध चिस्यान केन्द्र, मसला प्रशोधन, फलफूल सुकाउने मेसिन, काष्ठकला, हस्तकला, स्थानीय खाद्य प्रशोधन, डिजिटल सेवा केन्द्र, होमस्टे र साना उद्योगहरू बिजुलीको भरमा विस्तार हुन सक्छन्।

यसले ठूलो कारखाना मात्र होइन, साना-साना रोजगारीका अवसर पनि बनाउँछ। नेपालको वास्तविक रोजगारी समाधान केवल ठूला शहरमा ठूला उद्योग स्थापना गरेर मात्र आउँदैन। गाउँ, बजार र जिल्ला केन्द्रहरूमा साना उत्पादन तथा सेवा केन्द्रहरू बढाउन सके मात्र रोजगारी फैलिन्छ।

स्वदेशी बिजुलीले यही फैलिएको रोजगारीको आधार दिन सक्छ।

युवा सीप र ऊर्जा अर्थतन्त्र

बिजुली खपत बढ्दै जाँदा नयाँ किसिमका सीपहरूको माग पनि बढ्छ। विद्युतीय चुलो, सोलार प्रणाली, इन्डक्सन, इलेक्ट्रिक गाडी, चार्जिङ स्टेशन, मोटर, पम्प, कोल्ड स्टोरेज, मेसिनरी, डिजिटल उपकरण, ऊर्जा दक्षता परामर्श—यी सबै क्षेत्रमा नयाँ सीप चाहिन्छ।

नेपालका प्राविधिक शिक्षालय, कलेज, स्थानीय तह र निजी क्षेत्रले मिलेर ऊर्जा-आधारित सीप विकासलाई अभियानकै रूपमा अघि बढाउन सक्छन्। सबै युवा इन्जिनियर हुनुपर्दैन। कसैले इलेक्ट्रिक भेहिकल मर्मत सिक्न सक्छ। कसैले इन्डक्सन र विद्युतीय उपकरण मर्मत सिक्न सक्छ। कसैले कोल्ड स्टोरेज व्यवस्थापन सिक्न सक्छ। कसैले कृषि प्रशोधन मेसिन चलाउन सक्छ। कसैले ऊर्जा-कुशल भवन प्रणालीमा काम गर्न सक्छ।

रोजगारी केवल अफिसको कुर्सीमा बस्ने काम होइन। मर्यादित आय हुने सीपमूलक काम पनि राष्ट्र निर्माणकै हिस्सा हो। हामीले युवा रोजगारीको परिभाषा फराकिलो बनाउनुपर्छ।

विदेशिएको युवालाई फर्काउने होइन, फर्कन मिल्ने वातावरण बनाउने

कहिलेकाहीँ हामी भावनामा भन्छौं—“सबै युवा देश फर्किनुपर्छ।” तर व्यवहारमा यो सजिलो कुरा होइन। विदेशिएका युवाहरूले ऋण तिर्नुपर्छ, परिवार पाल्नुपर्छ, भविष्य सुरक्षित गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई केवल भावनात्मक आग्रह गरेर फर्काउन सकिँदैन।

तर देशभित्र अवसर देखिन थाल्यो भने परिस्थिति बदलिन सक्छ। कोही पूर्ण रूपमा फर्किन्छन्, कोही लगानी गर्छन्, कोही सीप ल्याउँछन्, कोही साझेदारी गर्छन्, कोही प्रविधि र बजार जोड्छन्। ऊर्जा-आधारित नयाँ अर्थतन्त्रले प्रवासी नेपालीहरूलाई पनि उत्पादनमूलक क्षेत्रमा जोड्न सक्छ।

रेमिटेन्स केवल घर खर्चमा सकिने रकम मात्र नहोस्; त्यसलाई साना उद्योग, ऊर्जा उपकरण, कृषि प्रशोधन, स्थानीय सेवा, विद्युतीय यातायात र उद्यमशीलतामा लगानी गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। यसका लागि बैंक, सहकारी, स्थानीय सरकार र निजी क्षेत्रले विश्वासयोग्य योजना ल्याउनुपर्छ।

विद्युत् खपत अभियान र रोजगारी

केवल बिजुली उत्पादनले रोजगारी पर्याप्त सिर्जना गर्दैन। बिजुली खपत बढाउने क्षेत्रहरू निर्माण गर्नुपर्छ। यसका लागि विद्युत् खपतलाई राष्ट्रिय अभियान बनाउनु आवश्यक छ।

जब घरमा इन्डक्सन चुलो बढ्छ, त्यससँगै उपकरण बिक्री, जडान, मर्मत र सेवा बजार बढ्छ। जब विद्युतीय सवारी बढ्छ, चार्जिङ, मर्मत, सफ्टवेयर, पार्टपुर्जा, चालक प्रशिक्षण र सेवा व्यवसाय बढ्छ। जब कृषि प्रशोधनमा बिजुली प्रयोग हुन्छ, स्थानीय उत्पादनको मूल्य बढ्छ। जब होटल र पर्यटन क्षेत्रले स्वच्छ ऊर्जा प्रयोग गर्छ, नेपालको ब्रान्ड बलियो हुन्छ। जब डिजिटल पूर्वाधारमा स्वदेशी बिजुली प्रयोग हुन्छ, नयाँ सेवा उद्योग जन्मिन्छ।

यसैले विद्युत् खपत अभियान केवल इन्धन प्रतिस्थापनको अभियान होइन। यो रोजगारी सिर्जनाको अभियान पनि हो।

व्यवस्थापनको मूल प्रश्न

नेपालमा स्रोतको अभाव मात्र समस्या होइन, स्रोतलाई परिणाममा बदल्ने व्यवस्थापनको अभाव ठूलो समस्या हो। हामीसँग पानी छ, युवा छन्, उद्यमशीलता छ, बजारको सम्भावना छ, प्रवासी नेपालीको पूँजी र सीप छ। तर यी सबैलाई एउटै राष्ट्रिय दिशामा जोड्न सकेनौं भने सम्भावना सम्भावनामै सीमित हुन्छ।

ऊर्जा, उद्योग, शिक्षा, वित्त, स्थानीय सरकार, निजी क्षेत्र र मिडियाबीच समन्वय आवश्यक छ। ऊर्जा उत्पादन गर्ने निकायले मात्र रोजगारी बनाउन सक्दैन। उद्योग नीति बिना बिजुली खपत बढ्दैन। सीप विकास बिना युवाले अवसर समात्न सक्दैनन्। वित्तीय सुविधा बिना उद्यम सुरु हुँदैन। बजार पहुँच बिना उत्पादन टिक्दैन। जनचेतना बिना व्यवहार बदलिँदैन।

यही कारणले यो विषय प्राविधिकभन्दा बढी व्यवस्थापनको विषय हो। नेपालको ऊर्जा भविष्यलाई राष्ट्रिय रोजगारी रणनीतिसँग जोड्न सकियो भने मात्र मेगावाट रोजगारीमा बदलिन्छ।

स्वदेशी बिजुली, स्वदेशी आत्मविश्वास

युवा पलायनको सबैभन्दा ठूलो असर आर्थिक मात्र होइन, मनोवैज्ञानिक पनि हो। जब समाजका सक्रिय, शिक्षित र मेहनती युवाहरूको ठूलो हिस्सा बाहिर जान्छ, देशभित्र आत्मविश्वास घट्छ। युवालाई लाग्छ—“नेपालमा केही हुँदैन।” यही भावना सबैभन्दा खतरनाक हो।

स्वदेशी बिजुलीमा आधारित नयाँ आर्थिक गतिविधिले यो मानसिकता बदल्न सक्छ। यदि युवाले देख्न थाले कि आफ्नै जिल्लामा उद्योग खुल्दैछ, आफ्नै शहरमा विद्युतीय यातायात बढ्दैछ, आफ्नै गाउँमा प्रशोधन केन्द्र चल्दैछ, आफ्नै देशमा डिजिटल सेवा कम्पनीहरू बढ्दैछन्, तब आशा जन्मिन्छ।

राष्ट्र निर्माण केवल सडक र पुलले हुँदैन। राष्ट्र निर्माण आशाले पनि हुन्छ। स्वदेशी बिजुलीले आर्थिक संरचना मात्र होइन, राष्ट्रिय आत्मविश्वास पनि जगाउन सक्छ।

निष्कर्ष : मेगावाटलाई मान्छेको जीवनसँग जोडौँ

स्वदेशी बिजुलीले युवा पलायन रोक्न सक्छ कि सक्दैन? यसको सीधा उत्तर हो—बिजुली एक्लैले सक्दैन। तर स्वदेशी बिजुलीलाई उद्योग, उद्यमशीलता, सीप, वित्त, बजार र राष्ट्रिय अभियानसँग जोड्न सकियो भने यसले युवा पलायनको दबाब घटाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

युवाले देश छोड्नु नपर्ने वातावरण बनाउने हो भने देशभित्र काम, आम्दानी, सम्मान र भविष्य देखिनुपर्छ। स्वदेशी बिजुली त्यो भविष्य निर्माण गर्ने आधार बन्न सक्छ।

अब नेपालको ऊर्जा बहसलाई मेगावाटको अंकबाट मान्छेको जीवनतर्फ सार्नुपर्छ। कति बिजुली उत्पादन भयो भन्दा पनि त्यो बिजुलीले कति घरको खर्च घटायो, कति उद्योग चलायो, कति उद्यम जन्मायो, कति रोजगारी बनायो र कति युवालाई देशमै भविष्य देखायो—यी प्रश्नहरू अब केन्द्रमा आउनुपर्छ।

नेपालको पानीबाट बिजुली निस्कन्छ। तर सही व्यवस्थापन भयो भने त्यही बिजुलीबाट रोजगारी, उद्यम, आत्मविश्वास र समृद्धि पनि निस्कन सक्छ।

मेगावाटलाई रोजगारीमा बदल्नु अब नेपालको नयाँ विकास चुनौती हो। र यही चुनौतीलाई अवसरमा बदल्न सकियो भने स्वदेशी बिजुली नेपालको आर्थिक मात्र होइन, सामाजिक रूपान्तरणको पनि आधार बन्न सक्छ।