समृद्धिको पर्याय बन्नुपर्छ ऊर्जा

‘पावर नेपाल’ राष्ट्रिय संवाद कार्यक्रममा माननीय ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइमन्त्री, ऊर्जा क्षेत्रका विज्ञ, निजी क्षेत्रका प्रतिनिधि, लगानीकर्ता, विकास साझेदार तथा विभिन्न प्यानलिस्टहरूले व्यक्त गर्नुभएको विचार, अनुभव र दृष्टिकोणलाई ध्यानपूर्वक सुनेपछि एउटा गहिरो निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ– नेपालसँग सम्भावनाको अभाव छैन, अभाव छ त केवल साझा राष्ट्रिय संकल्प, समयमै निर्णय गर्ने इच्छाशक्ति, नीतिगत स्थिरता र प्रभावकारी कार्यान्वयनको। यही अनुभूति, राष्ट्रिय जिम्मेवारीबोध र नेपालको उज्ज्वल भविष्यप्रतिको आशावादलाई आधार बनाएर यो लेख तयार गरिएको हो।

नेपाल संसारका जलस्रोतका दृष्टिले सबैभन्दा सम्पन्न राष्ट्रहरूमध्ये एक हो। हिमालबाट अविरल बग्ने हजारौं नदी तथा खोलानाला, विशाल जलसम्पदा, प्राकृतिक उचाइको विविधता र स्वच्छ ऊर्जाको अथाह सम्भावनाले नेपाललाई दक्षिण एसियाको हरित ऊर्जा केन्द्रका रूपमा स्थापित हुन सक्ने अद्वितीय अवसर प्रदान गरेको छ।

जलविद्युत् उत्पादनका लागि आवश्यक आधारभूत संरचना नेपाललाई प्रकृतिले नै प्रदान गरेको छ। विडम्बना के छ भने दशकौंदेखि यही सम्भावना नीति, योजना, प्रतिवेदन र राजनीतिक भाषणमै सीमित रहँदै आएको छ। सम्भावनाको चर्चा धेरै भयो तर त्यसलाई आर्थिक समृद्धिमा रूपान्तरण गर्ने कार्य अपेक्षित गतिमा अघि बढ्न सकेन। परिणामस्वरूप प्राकृतिक रूपमा धनी मुलुक आर्थिक रूपमा अपेक्षाकृत कमजोर अवस्थामै रहन बाध्य भयो।

आज नेपाल एउटा महत्त्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ। अबको प्रश्न ‘हामीसँग कति सम्भावना छ?’ भन्ने होइन, ‘हामी ती सम्भावनालाई कसरी समृद्धिमा रूपान्तरण गर्छौं ?’ भन्ने हो। यही प्रश्नको उत्तरले नेपालको आगामी आर्थिक दिशा निर्धारण गर्नेछ। मेरो विश्वास छ – नेपालसँग त्यो क्षमता, स्रोत र अवसर सबै छन्। आवश्यक छ त केवल दूरदृष्टियुक्त नेतृत्व, स्पष्ट नीति, संस्थागत स्थिरता र परिणाममुखी कार्यान्वयनको। अब ढिलो गर्ने समय छैन।

सरकारले आगामी नौ वर्षभित्र १५ हजार मेगावाट विद्युत् निर्यात गर्ने र १३ हजार ५०० मेगावाट विद्युत् स्वदेशमै खपत गर्ने महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य निर्धारण गरेको छ। यो केवल ऊर्जा मन्त्रालयको कार्ययोजना होइन, नेपालको आर्थिक रूपान्तरणसँग जोडिएको राष्ट्रिय अभियान हो। यो लक्ष्य प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन सक्यो भने नेपालको अर्थतन्त्रको संरचनामै ऐतिहासिक परिवर्तन आउन सक्छ। ऊर्जा उत्पादन केवल मेगावाटको आँकडामा सीमित रहनेछैन, यो औद्योगिकीकरण, रोजगारी सिर्जना, निर्यात विस्तार, विदेशी लगानी आकर्षण, उत्पादन वृद्धि र समग्र राष्ट्रिय समृद्धिको प्रमुख आधार बन्नेछ।

नेपालले विगत एक दशकमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ। कुनै समय दैनिक अठार–बिस घण्टासम्मको लोडसेडिङ भोगेको मुलुक आज विद्युत् निर्यात गर्ने अवस्थामा पुगेको छ।

यो परिवर्तन कुनै सामान्य उपलब्धि होइन, असम्भवजस्तै देखिएको लक्ष्यलाई सम्भव बनाएको प्रेरणादायी उदाहरण हो। अब हाम्रो चुनौती केवल विद्युत् उत्पादन बढाउनु मात्र होइन, उत्पादित ऊर्जालाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँग गहिरो रूपमा जोड्नु पनि हो।

आज पनि नेपालका धेरै उद्योग ऊर्जा अभाव, उत्पादन लागतको उच्च स्तर, आपूर्तिको अनिश्चितता तथा पूर्वाधारगत कमजोरीका कारण आफ्नो पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन हुन सकेका छैनन्। उद्योगहरूलाई भरपर्दो, गुणस्तरीय र पर्याप्त विद्युत् उपलब्ध गराउन सकियो भने उत्पादनमूलक उद्योगहरू विस्तार हुनेछन्, नयाँ औद्योगिक करिडोरहरूको विकास हुनेछ र राष्ट्रिय उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा बढ्नेछ। त्यससँगै सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डाटा सेन्टर, हरित हाइड्रोजन, विद्युतीय सवारीसाधन, कृषि प्रशोधन उद्योग, डिजिटल अर्थतन्त्र तथा नवीन प्रविधिमा आधारित उद्योगहरूले तीव्र गति लिनेछन्। यसले लाखौं युवाका लागि स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना गर्नेछ। त्यसपछि वैदेशिक रोजगारी बाध्यता होइन, विकल्प बन्नेछ।

ऊर्जा उत्पादन बढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उत्पादित ऊर्जाको अधिकतम उपयोग स्वदेशमै हुन सकेन भने आर्थिक समृद्धिको सपना अधुरै रहन्छ। त्यसैले विद्युतीय यातायातको विस्तार, विद्युतीय खाना पकाउने प्रणालीको प्रवर्धन, कृषि विद्युतीकरण, उद्योगहरूको विद्युतीकरण, स्मार्ट सहरको विकास तथा डिजिटल पूर्वाधारको विस्तारलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। ऊर्जा उपभोग बढेसँगै आयातित पेट्रोलियम पदार्थमाथिको निर्भरता घट्नेछ, व्यापार घाटा कम हुनेछ र वातावरणीय प्रदूषणमा समेत उल्लेखनीय कमी आउनेछ।

यसैबिच अर्को गम्भीर चुनौती जलवायु परिवर्तन हो। नेपालका अधिकांश जलविद्युत् आयोजना ‘रन अफ द रिभर’ प्रणालीमा आधारित छन्। यसकारण वर्षायाममा अत्यधिक उत्पादन हुने र हिउँदमा उत्पादन घट्ने अवस्था विद्यमान छ।

जलवायु परिवर्तनका कारण अनियमित वर्षा, हिमनदी पग्लने गति, बाढी, पहिरो तथा प्राकृतिक विपद्का जोखिम बढ्दै गएका छन्। यसले भविष्यका ऊर्जा आयोजनाको दिगोपनामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्नेछ।

त्यसैले अब नेपालले जलाशययुक्त आयोजना, पम्पड–स्टोरेज प्रणाली, ऊर्जा भण्डारण प्रविधि, स्मार्ट ग्रिड, आधुनिक प्रसारण लाइन तथा ऊर्जा व्यवस्थापन प्रणालीमा विशेष लगानी गर्न आवश्यक छ। भविष्यको ऊर्जा प्रणाली केवल उत्पादनमा सीमित हुने छैन, सुरक्षित भण्डारण, भरपर्दो वितरण, प्रविधिमैत्री व्यवस्थापन र क्षेत्रीय ऊर्जा बजारसँगको प्रभावकारी जोडाइ पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनेछ। यसका लागि ऊर्जा कूटनीतिलाई सुदृढ बनाउनु अपरिहार्य छ। दीर्घकालीन विद्युत् व्यापार सम्झौता, अन्तरदेशीय प्रसारण लाइनको विस्तार, क्षेत्रीय ऊर्जा बजारसँगको एकीकरण, लगानीमैत्री कानुनी संरचना तथा निजी क्षेत्रलाई आकर्षित गर्ने नीतिगत सुधारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विदेशी लगानी आकर्षित गर्न पारदर्शी प्रशासन, छिटो निर्णय प्रक्रिया र कानुनी स्थिरता अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न अझै पनि बाँकी छ– यो राष्ट्रिय अभियानको वास्तविक स्वामित्व कसले लिने ? ऊर्जा क्रान्ति कुनै एक मन्त्रालय, कुनै एक सरकार वा कुनै एक निजी कम्पनीले मात्र सम्भव बनाउन सक्दैन। यसको सफलताका लागि सरकार, निजी क्षेत्र, बैंक तथा वित्तीय संस्था, विकास साझेदार, अनुसन्धान संस्था, विश्वविद्यालय, सञ्चार माध्यम, युवा समुदाय तथा नागरिक समाज सबै एउटै राष्ट्रिय उद्देश्यमा एकजुट हुन आवश्यक छ। ऊर्जा नीति सरकार परिवर्तनसँगै परिवर्तन हुने दस्ताबेज होइन, यो पुस्तौंसम्म निरन्तरता पाउने राष्ट्रिय प्रतिबद्धता हुनुपर्छ।

यही सन्दर्भमा ‘पावर नेपाल’ अभियानको महत्त्व अझ बढेर आएको छ। नेपाल रिपब्लिक मिडियाले सुरु गरेको यो राष्ट्रिय संवाद केवल औपचारिक कार्यक्रम होइन, यसले ऊर्जा, लगानी, प्रविधि, जलवायु, नीति, सुशासन र आर्थिक विकासलाई एउटै साझा मञ्चमा ल्याएर समाधानमुखी बहसको प्रारम्भ गरेको छ। यस्ता संवादहरूले विचार आदानप्रदान मात्र गर्दैनन्, यिनले राष्ट्रिय सोच निर्माण गर्छन्, नीतिगत सुधारलाई प्रेरणा दिन्छन् र भविष्यको विकास मार्गलाई स्पष्ट दिशानिर्देश प्रदान गर्छन्।

माननीय ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइमन्त्री विराजभक्त श्रेष्ठको उपस्थितिमा प्रारम्भ भएको यस अभियानले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ – नेपालको ऊर्जा भविष्य सरकारको मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रको साझा जिम्मेवारी हो। अब हामीले मेगावाटको गणनामा सीमित रहने मानसिकताबाट बाहिर निस्केर ऊर्जाले अर्थतन्त्रमा सिर्जना गर्ने वास्तविक प्रभावको मूल्यांकन गर्ने युगमा प्रवेश गर्नुपर्छ। ऊर्जा उत्पादनलाई उद्योग, रोजगारी, निर्यात, नवप्रवर्तन, लगानी, हरित प्रविधि तथा दिगो विकाससँग जोड्न सक्यौं भने आगामी दशक नेपालको आर्थिक इतिहासकै सबैभन्दा परिवर्तनकारी दशक बन्न सक्छ।

नेपालसँग प्राकृतिक स्रोत छ। दक्ष र ऊर्जाशील युवा जनशक्ति छ। विशाल क्षेत्रीय बजार छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको विश्वास र सहयोग प्राप्त गर्ने अवसर पनि छ। अब आवश्यक छ– स्पष्ट नीति, स्थिर नेतृत्व, पारदर्शी शासन, लगानीमैत्री वातावरण, समयमै निर्णय, तीव्र कार्यान्वयन र राष्ट्रिय एकता।

आज हामीले लिने निर्णयले आगामी पुस्ताको भविष्य निर्धारण गर्नेछ। हामीले ऊर्जा क्षेत्रलाई राष्ट्रिय समृद्धिको मूल आधारका रूपमा विकास गर्न सक्यौं भने भावी पुस्ताले नेपाललाई केवल जलस्रोतमा धनी देशका रूपमा होइन, जलस्रोतलाई समृद्धिमा रूपान्तरण गर्न सफल राष्ट्रका रूपमा सम्झनेछन्। इतिहासले त्यही राष्ट्रलाई सम्मान गर्छ, जसले आफ्नो प्राकृतिक स्रोतलाई बुद्धिमत्तापूर्वक व्यवस्थापन गरेर नागरिकको जीवनस्तर उकास्न सफल हुन्छ।

अब समय सम्भावनाको चर्चा गर्ने होइन, सम्भावनालाई समृद्धिमा रूपान्तरण गर्ने हो। नेपालसँग पानी, शक्ति, अवसर, जनशक्ति र विश्व बजारसम्म पुग्ने सम्भावना छ। अब आवश्यक छ– अटल राष्ट्रिय संकल्प। यही संकल्पले ‘पावर नेपाल’लाई केवल एउटा अभियानमा सीमित राख्ने छैन, यसलाई नेपालको आर्थिक रूपान्तरण, हरित विकास र दिगो समृद्धिको ऐतिहासिक आधारशिला बनाउनेछ। हामीले आज सही निर्णय, नीति र कार्यान्वयनको मार्ग रोज्न सक्यौं भने ऊर्जा नै नेपालको भविष्यको सबैभन्दा बलियो आर्थिक इन्जिन बन्न सक्छ।